Luật Dân số 2025: bước chuyển quan trọng trong chính sách dân số

Ngày 10/12/2025, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Dân số (Luật số 113/2025/QH15) với nhiều quy định mới, tạo cơ sở pháp lý quan trọng nhằm nâng cao chất lượng dân số, phát triển nguồn nhân lực và đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

Luật được xây dựng trên cơ sở kế thừa các quy định còn phù hợp của Pháp lệnh Dân số năm 2003, đồng thời tham khảo kinh nghiệm quốc tế và bám sát thực tiễn của Việt Nam. Nhiều chính sách mới được bổ sung nhằm giải quyết các vấn đề nổi lên hiện nay như mức sinh thấp tại một số địa phương, tình trạng già hóa dân số, mất cân bằng giới tính khi sinh và yêu cầu nâng cao chất lượng dân số.

Quyền tự quyết của cá nhân và cặp vợ chồng về sinh con

Một trong những điểm mới quan trọng của Luật Dân số 2025 là ghi nhận quyền của cá nhân và cặp vợ chồng trong việc quyết định số con, thời điểm sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh. Việc quyết định này được thực hiện trên cơ sở tình trạng sức khỏe, điều kiện kinh tế và khả năng nuôi dạy con của mỗi gia đình.

Quy định này thể hiện sự tôn trọng quyền con người, phù hợp với các công ước quốc tế mà Việt Nam tham gia, đồng thời tạo điều kiện để các gia đình chủ động xây dựng kế hoạch sinh con phù hợp.

Đối với những địa phương có mức sinh thấp, Nhà nước khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con nhằm duy trì mức sinh thay thế và góp phần khắc phục xu hướng già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng.

Ưu tiên tiếp cận nhà ở xã hội cho gia đình sinh đủ hai con

Một điểm mới được nhiều người quan tâm là chính sách ưu tiên nhà ở xã hội đối với các gia đình sinh đủ hai con. Theo đó, các cặp vợ chồng có từ hai con đẻ trở lên sẽ được ưu tiên khi tiếp cận các chương trình nhà ở xã hội như mua, thuê mua hoặc thuê theo quy định của pháp luật về nhà ở.

Chính sách này được xem là giải pháp thiết thực nhằm hỗ trợ các gia đình trẻ ổn định cuộc sống, đặc biệt tại các đô thị lớn – nơi chi phí sinh hoạt và nhà ở đang là rào cản khiến nhiều cặp vợ chồng trì hoãn việc sinh con.

Tăng thời gian nghỉ thai sản và hỗ trợ người lao động

Luật Dân số 2025 cũng đưa ra các quy định nhằm tạo điều kiện tốt hơn cho việc chăm sóc trẻ nhỏ và hỗ trợ các gia đình.

Theo đó, lao động nữ khi sinh con thứ hai được nghỉ thai sản 07 tháng, tăng thêm 01 tháng so với quy định hiện hành của Luật Bảo hiểm xã hội. Việc kéo dài thời gian nghỉ giúp người mẹ có thêm điều kiện chăm sóc và nuôi dưỡng trẻ trong giai đoạn đầu đời.

Bên cạnh đó, lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con, tạo điều kiện để người chồng cùng chia sẻ trách nhiệm chăm sóc con và hỗ trợ gia đình trong những ngày đầu sau sinh.

Ngoài ra, Nhà nước cũng có chính sách hỗ trợ tài chính đối với một số nhóm đối tượng như phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, phụ nữ thuộc các dân tộc thiểu số rất ít người hoặc phụ nữ sinh con tại các địa phương có mức sinh thấp.

Kiểm soát chặt chẽ tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh

Luật Dân số 2025 tiếp tục nhấn mạnh việc kiểm soát tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh – một vấn đề xã hội đang được quan tâm.

Luật quy định nghiêm cấm hành vi lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức. Các bác sĩ hoặc nhân viên y tế có hành vi thông báo, tiết lộ giới tính thai nhi nhằm mục đích phá thai có thể bị xử lý nghiêm, thậm chí bị đình chỉ hành nghề theo quy định của pháp luật.

Song song với đó, Luật khuyến khích các cộng đồng dân cư đưa nội dung không trọng nam hơn nữ vào hương ước, quy ước của khu dân cư nhằm thay đổi nhận thức xã hội, từng bước giảm thiểu tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh.

Nâng cao chất lượng dân số theo chu trình vòng đời

Luật Dân số 2025 hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng dân số thông qua việc chăm sóc con người theo chu trình vòng đời.

Ở giai đoạn tiền hôn nhân và thai kỳ, Luật khuyến khích nam, nữ tiếp cận dịch vụ tư vấn và khám sức khỏe trước hôn nhân, đồng thời đẩy mạnh các chương trình sàng lọc trước sinh và sơ sinh nhằm phát hiện sớm các bệnh lý, dị tật bẩm sinh.

Trong giai đoạn trưởng thành, thanh niên được trang bị kiến thức về sức khỏe sinh sản và kỹ năng sống để hạn chế tình trạng mang thai ngoài ý muốn, nạo phá thai và các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Đối với giai đoạn tuổi già, Luật chú trọng phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi tại gia đình, cộng đồng và các cơ sở chăm sóc chuyên nghiệp; khuyến khích người cao tuổi tiếp tục tham gia các hoạt động xã hội, phát huy kinh nghiệm và đóng góp cho cộng đồng.

Hướng tới phát triển bền vững

Dân số luôn được xem là nền tảng của mọi chiến lược phát triển. Việc ban hành Luật Dân số 2025 không chỉ nhằm giải quyết những vấn đề trước mắt về quy mô dân số mà còn hướng tới mục tiêu lâu dài là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát triển bền vững đất nước.

Với hệ thống chính sách toàn diện, từ việc bảo đảm quyền sinh sản, hỗ trợ nhà ở, kéo dài thời gian nghỉ thai sản đến việc kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh và chăm sóc người cao tuổi, Luật Dân số 2025 được kỳ vọng sẽ tạo động lực mới cho công tác dân số, góp phần xây dựng một xã hội phát triển hài hòa, bền vững và thịnh vượng.

Hoàng Yến – CDC Quảng Ninh